W sobotę 17 stycznia 2026 roku przy głównej bramie Cmentarza Calvary w nowojorskiej dzielnicy Queens spotkała się grupa członków Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce w składzie: Chrościelewski Marek - adiutant generalny SWAP i zarazem komendant Okręgu 2. SWAP,  Zygmunt Bielski - adiutant finansowy SWAP i Okręgu 2. SWAP, Teofil Lachowicz - archiwista SWAP, redaktor "Weterana" oraz Joanna Niemiro (graphic design, zajmująca się składem edytorskim "Weterana" - organu prasowego SWAP. Do naszej grupy dołączył też komandor Albert Proszowski z żoną oraz przedstawiciele ZHP Grażyna i Michał Mościccy. Skąd to spotkanie? 
     
Nie tak dawno, niecały miesiąc temu, 22 listopada w nieco zmienionym gronie spotkaliśmy się w tym samym miejscu, aby odwiedzić odnalezione przez Joannę Niemiro dwa zapomniane groby powstańców listopadowych, por. Numy J. Łepkowskiego (1805-1887) i ks. kapelana Ludwika Jerzykowicza (1772-1861). Tym razem spotkaliśmy się, aby odwiedzić zapomniany grób powstańca styczniowego z 1863 roku, Stefana Cieszewskiego.
     
Z dostępnych źródeł wiemy, że urodził się w Warszawie 2 sierpnia 1844 roku. Po ukończeniu gimnazjum przystąpił do konspiracji niepodległościowej. W 1861 roku brał udział w masowych antyrosyjskich manifestacjach patriotycznych. Związał się z powstałym w czerwcu 1862 roku Komitetem Centralnym Narodowym, tajnym kierowniczym organem obozu "czerwonych", który rozbudowywał konspirację i czynił przygotowania do zbrojnego powstania. Mimo młodego wieku, został przez Komitet Centralny Narodowy wysłany na Litwę w celach agitacyjnych. Świadczyło to o zaufaniu konspiracyjnych władz do młodego Cieszewskiego i jego wartości moralnych.
     
Z chwilą wybuchu insurekcji 22 stycznia 1863 roku wstąpił w szeregi powstańcze. Pod dowództwem  Mariana Langiewicza walczył 24 lutego w wielkiej, niestety przegranej bitwie pod Małogoszczą (Świętokrzyskie). Następnie walczył na Lubelszczyźnie w oddziałach m. in Ignacego Drewnowskiego, Marcina Borelowskiego "Lelewela" i płk. Michała Heidenreicha "Kruka". Cieszewski wspominał: Biliśmy się prawie każdego dnia, a z większych potyczek brałem udział w bitwach pod Jagminem, Międzyrzeczem, Różą, Kałuszynem, Rokitnem i Żyrzynem.
     
W bitwie pod Żyrzynem (8 sierpnia 1863) walczył pod rozkazami płk. Michała Heidenreicha "Kruka". Rozbito wówczas silny rosyjski konwój, zdobywając około 140-200 tys. rubli i broń. Było to jedno z największych i najważniejszych zwycięstw odniesionych przez powstańców styczniowych. Ten sukces wzmocnił morale Polaków i odbił się szerokim echem w Europie.  
     
Cieszewski uczestniczył w walkach powstańczych do 28 kwietnia 1864 roku, kiedy to powstanie chyliło się ku upadkowi a on w tym dniu przekroczył granicę na Sanie, przedostając się do zaboru austriackiego. Uniósł życie i dwie bliny, jedną na twarzy po pchnięciu kozacką lancą a drugą od cięcia szablą na lewej nodze. 
     
Po przekroczeniu granicy został ujęty przez Austriaków i uwięziony w fortecy Königgrätz (obecnie Hradec Králové w Czechach), skąd po sześciu miesiącach udało się mu zbiec. Przedostał  się do Bawarii, a stamtąd po niedługim pobycie zdołał schronić się w Szwajcarii, gdzie wiódł niełatwe życie politycznego emigranta. Po kilku latach wyjechał do Paryża, gdzie pokonując wiele trudności ukończył studia inżynieryjno-chemiczne i został dyrektorem fabryki gazu. 
     
W 1970 roku wziął udział w wojnie francusko-pruskiej, walcząc w szeregach Wolnych Strzelców Francuskich. Jak pisze Władysław Nałęcz w publikacji Polacy w New Yorku  (Toledo, 1910): Do tego kroku nakłoniła go cześć dla tradycji narodowej, gdyż Polacy zawsze wspólnie z Francuzami walczyli, tak pod sztandarami Napoleona, jak i później. Po przykrych rozruchach komuny paryskiej, Cieszewski przeniósł się do Belgii, gdzie zapoznawał się z tamtejszymi urządzeniami gazowymi, a gdy Jerzmanowski [Erazm, również powstaniec styczniowy] z tych samych zakładów został wysłany do Ameryki, Cieszewski powrócił na swe dawne stanowisko dyrektora zakładu.
     
Ponieważ w owym czasie Francję i Belgię opanował rusofilizm i na Polaków patrzono niechętnym okiem, Cieszewski postanowił pójść w ślady Jerzmanowskiego i udał się do Stanów Zjednoczonych. Wcześniej jednak podpisał kontrakt z amerykańską fabrykę chemiczną w Nowym Jorku i płynął tam na oczekującą na niego posadę. Po dwutygodniowej podróży statkiem St. Lorain 

przypłynął do Nowego Jorku we wrześniu 1879 roku. /Nowojorski spis ludności z 1910 roku podaje, że Stefan Cieszewski przybył do Nowego Jorku w 1880 r./. Zgodnie z zawartą umową, objął kierowniczą posadę w zakładzie chemicznym w Brooklynie p.n. 528 16th Street. Szybko jednak założył własny zakład produkujący chloroform, stosowany jako środek usypiający podczas medycznych operacji. Biznes prosperował dobrze a jego właściciel zyskał społeczne uznanie. "Mąż gorącego serca i szlachetnej duszy", "głowa rzymskiego patrycjusza", "mężczyzna postawny, ponad 6 stóp wzrostu" - to niektóre z określeń jakimi go wówczas opisywano.
 

W 1885 roku poślubił przybyłą rok wcześniej do Nowego Jorku, pochodzącą z Galicji, Marię Hnatkowską. Doczekali się dwóch córek:  Katarzynę Marię (ur. 5 grudnia 1886) i  Luizę Helenę (ur. 7 lipca 1890).
     
Cieszewski będąc zamożnym człowiekiem pomagał setkom Polakom i działał społecznie w Sokolstwie Polskim (Gniazdo Nr 7) i Związku Narodowym Polskim. Brał udział w organizowaniu wielkich manifestacji patriotycznych z okazji pobytu w Nowym Jorku profesora Uniwersytetu Lwowskiego dr. Emila Hadbanka Dunikowskiego (1892) oraz  wybitnych polityków narodowych:  Zygmunta Miłkowskiego (Teodor Tomasz Jeż) w 1900 roku i Romana Dmowskiego (1905). W swoich wystąpieniach głosił, że - Walkę o Polskę należy toczyć z Ameryki i z udziałem Stanów Zjednoczonych. Tylko w oparciu o Stany Zjednoczone, a z pełnym naszym udziałem w amerykańskim ustroju demokratycznym, możemy liczyć na umocnienie polskiego ruchu narodowego i odrodzenia Rzeczypospolitej Polskiej. Były to prorocze słowa, które podczas I wojny światowej przeobraziły się w czyn zbrojny Polonii amerykańskiej i wysłanie ze Stanów Zjednoczonych i Kanady blisko 21 tysięcy ochotników do Armii Polskiej we Francji tzw. Błękitnej Armii/ 
     
Ze spisu powszechnego 1910 roku, datowanego 14 kwietnia, wiemy, że emerytowany Stefan Cieszewski z żoną Marią oraz z owdowiałą córką Luizą Dębską i wnuczką Emilią Dębską, mieszkali w Brooklynie pod adresem 235 South Fourth Street, w pobliżu  Williamsburg Bridge. Dom zachował się do dziś. 

Natomiast druga córka, Katarzyna Maria, w wieku 18 lat wyszła za mąż w 1905 roku za pochodzącego z Galicji Władysława W. Schwenka, właściciela trzech nowojorskich banków. W jego domu we Flushing w dzielnicy Queens, Cieszewski po śmierci żony Marii (29 maja 1910), spędził ostatnie lata swojego życia. Zmarł tam 8 października 1913 r. Jego pogrzeb 12 października 1913 roku przerodził się w dużą, polską manifestacje patriotyczną. Sokoli w porozumieniu z rodziną przewieźli trumnę ze zwłokami Stefana Cieszewskiego do Sokolni Gniazda Nr 7 na Manhattanie przy 22 ulicy, gdzie członkowie Sokolstwa trzymali straż honorową, wygłoszono wiele podniosłych mów uznania dla zmarłego powstańca styczniowego, wielkiego filantropa  i społecznego działacza wśród nowojorskich Polaków. Następnie z wojskowymi honorami trumnę odprowadzono do kościoła św. Stanisława przy 7 ulicy, skąd po nabożeństwie żałobnym liczny orszak przejechał na Cmentarz Calvary w dzielnicy Queens.
     
Śmierć Stefana Cieszewskiego odnotowała polska prasa w Ameryce nawet w odległych rejonach np. "Wiarus. Pismo tygodniowe dla ludu", ukazujące się w Winnonie, Minnesota, w wydaniu z dnia 30 października 1913 roku informował: Pożegnał nas znowu jeden z dzielnych synów ojczyzny, postać znana szeroko w naszem wychodźstwie. Weteran z 1863 roku, śp. Stefan Ciszewski. Umarł we Flushing, N.Y., w willi swego zięcia p. W. Schwenka, w pogrzebie wzięły udział liczne towarzystwa polskie z Nowego Yorku, których był członkiem. Szczególnie licznie stawili się Sokoli, którzy trzykrotna salwą karabinową nad grobem pożegnali starego żołnierza. 
       
W tej informacji błędnie podano nazwisko zmarłego jako "Ciszewski". Jeszcze inaczej zapisano nazwisko zmarłego w księdze parafialnej kościoła św. Stanisława przy 7 ulicy na Manhattanie. Zmarły widnieje tam jako "Cieszkowski", imię, datę zgonu i dzień pogrzebu  zapisano prawidłowo. Wiemy to dzięki pomocy i uprzejmości proboszcza Ojca Michała Czyżewskiego. Od niego dowiedzieliśmy się też, że zmarły pochowany został na Cmentarzu Calvary w Queens, co wówczas było dla nas bardzo cenną wskazówką i uściśliło poszukiwania grobu zmarłego w 1913 roku powstańca styczniowego. Dokładne miejsce jego spoczynku na Cmentarzu Calvary ustaliła z pomocą administracji cmentarza, Joanna Niemiro, która ma już doświadczenie w tego typu poszukiwaniach. Dzięki niej znamy już lokalizację grobu Stefana Cieszewskiego: Section: 17, Range: 17, Plot: V, Grave: 12.  
     
Co do ostatecznej wersji brzmienia nazwiska Stefana Cieszewskiego, przyjęliśmy właśnie tą, ponieważ widnieje ona na wszystkich dokumentach amerykańskich do których udało się dotrzeć np. Spis powszechny mieszkańców Brooklyna z 14 kwietnia 1910 r., dokumenty z kancelarii prawniczych, wykaz odbiorów wody i gazu na Brooklynie oraz świadectwo zgonu.

Tabliczka umieszczona na grobie Stefana Cieszewskiego
 

Komandor Albert Proszowski po złożeniu kwiatów na grobie powstańca styczniowego
oddaje honor w imieniu Wojska Polskiego

 
Przedstawiciele SWAP oddają honor bojownikowi o wolność Polski.
Od lewej: Zygmunt Bielski, Marek Chroscielewski, Teofil Lachowicz.

 
Joanna Niemiro z przedstawicielami ZHP przed grobem bohatera z 1863 r. 
Z lewej Michał Mościcki, z prawej Grażyna Mościcka i Teofil Lachowicz
 

Tekst: Teofil Lachowicz
Zdjęcia: Zygmunt Bielski, Joanna Niemiro
 

KLIKNIJ NA ZDJĘCIE, ABY UZYSKAĆ POWIĘKSZENIE
 

Powrót do archiwum wydarzeń